Asteniya

Asteniya (Asthenia) jismoniy va asabiy-ruhiy zaiflik bo‘lib, doimiy charchoq, kayfiyat o‘zgarishi, asabiylashish, uyqu buzilishi va boshqa vegetativ buzilishlar, shuningdek, mushak og‘rig‘i, bosh aylanishi va ovqat hazm qilish muammolari bilan birga keladi. Bunday holatda odamga dam olish uchun odatdagidan ko‘proq vaqt kerak bo‘ladi, ish va odatiy harakatlarning hajmi va unumdorligi kamayadi ^[1][4].

Asteniya sabablari

Asteniya polietiologik kasallik, ya’ni turli tuman sabablar oqibatida rivojlanishi mumkin bo’lgan xolat xisoblanadi. Har doim ham asteniyaga olib kelgan holatni aniq topib bo’lmaydi.

Quyidagilar holatlar asteniyaga sabab bo’lishi mimkin.

• emotsional va aqliy zo‘riqish;
• depressiya ^[12];
• sirkad ritmlarning buzilishi, masalan, tungi smenada ishlash tufayli;
• vitaminlar, ayniqsa B, C va D guruhlari yetishmovchiligi;
• to‘yib ovqatlanmaslik;
• somatik kasalliklar, masalan, oshqozon-ichak trakti, yurak-qon tomir, asab, bronx-o‘pka va endokrin tizimlarning surunkali kasalliklari, buyrak kasalliklari va onkologiya;
• yuqumli kasalliklar, masalan, gripp, gepatit, pnevmoniya, brutsellyoz, sil, zaxm, so‘zak va genital gerpes;
• bosh miya jarohati, meningit yoki ensefalit oqibatlari;
• bosh miyaning surunkali qon tomir kasalliklari, masalan, ateroskleroz, ishemiya va dissirkulyator ensefalopatiya;
• turli operatsiyalar;
• tug‘ruqdan keyingi davr;
• intoksikatsiya;
• ruhiy kasalliklar

Asteniya nevrologik va ruhiy kasalliklarda, xususan, nevrozlar, miya shikastlanishi, nevrasteniya va shizofreniyada, o‘tkir yoki surunkali stressda ham uchraydi ^[2][3].

Shuningdek, u emotsional reaksiyaning ramziy ifodasi bo‘lishi ham mumkin, ya’ni inson o‘zining chuqur istaklarini amalga oshira olmaganiga, javob sifatida yuzaga chiqishi mumkin^[7].

O‘xshash alomatlar aniqlansa, shifokor bilan maslahatlashing. O‘z-o‘zini davolash bilan shug‘ullanmang – bu sog‘lig‘ingiz uchun xavfli!

Asteniya belgilari

Bemorlar turli xil shikoyatlar qilishadi.

Asteniyaning asosiy belgisi uzoq dam olishdan keyin ham yo‘qolmaydigan charchoqdir. Odam parishonxotir bo‘lib qoladi, ko‘pincha chalg‘iydi, biror fikr yoki vazifaga diqqatini jamlay olmaydi ^[3].

Emotsional sohaning buzilishlariga xavotirlanish, tushunarsiz qo‘rquv, ichki zo‘riqish, asabiylashish, yig‘loqilik, kayfiyatning o‘zgaruvchanligi, tez charchash, hatto surunkali charchoq ham kiradi.

Shuningdek, asteniya uchun uyqu buzilishlari xos:

• bemorning uyquga ketishi qiyinlashadi;
• u ko‘pincha yarim kechada uyg‘onadi va erta turadi;
• unga yomon tushlar ko‘rinadi;
• hatto uzoq uyqudan keyin ham u o‘zini ezilgan, dam olmagan his qiladi.

Asteniyaning vegetativ belgilariga havo yetishmasligi hissi, nafas qisilishi, kuchli terlash, qon bosimining o‘zgarishi, haroratning biroz ko‘tarilishi, hatto termonevrozning rivojlanishi – stress fonida haroratning doimiy ko‘tarilishi kiradi. Ko‘pincha bemorlar ob-havoga bog‘liqlik, taxikardiya, yurak sohasidagi noxush sezgilar yoki og‘riqlardan shikoyat qiladilar. Kardiolog maslahati va tekshiruvi odatda vaziyatni oydinlashtirmaydi, chunki hech qanday yurak kasalligini aniqlab bo‘lmaydi. O‘zini yomon his qilish sababini aniqlashning iloji bo‘lmagani sababli, xavotir yanada kuchayadi. Ko‘pincha seksual buzilishlar simptomlari paydo bo‘ladi: seksual mayl pasayadi yoki yo‘qoladi, ereksiya buziladi.

Shuningdek, asteniyada sezuvchanlik oshadi: tovushlar juda baland, yorug‘lik juda yorqin, teginishlar juda og‘riqli bo‘ladi. Bemorni hatto odatdagi vaziyat ham bezovta qila boshlaydi: tashqaridagi shovqin, yaqinlarining kulgisi, qoshiqning stakanga tegishi va boshqalar chidab bo‘lmas darajada baland va yoqimsiz tuyulishi mumkin.

Oshqozon-ichak trakti tomonidan ko‘pincha ishtahaning pasayishi yoki yo‘qligi, ko‘ngil aynishi, oshqozon sohasida yoqimsiz hislar va najasning beqarorligi kabi shikoyatlar paydo bo‘ladi.

Asteniyaning odatiy shikoyatlariga mushaklarning zo‘riqishi, hatto bo‘yin, yelka, qo‘l va beldagi og‘riqlar ham kiradi. Shu sababli bemorlar ko‘pincha massajistlar, nevropatologlar va manual terapevtlarga murojaat qilishadi. Ularni davolash depressiya bilan asoratlanmagan asteniyaning yengil shakli alomatlarini yengishga yordam beradi. Ammo bu tekshiruvdan o‘tish va asteniya rivojlanishining sababini izlash kerak emas degani emas.

Vaqt o‘tishi bilan zo‘riqish bosh og‘rig‘i qo‘shiladi. Og‘riq hissi peshona va chakka sohasida paydo bo‘lishi, butun boshni qamrab olishi, «bog‘lam» hissini keltirib chiqarishi, ko‘zlarga va boshning barcha sohalariga bosim o‘tkazishi mumkin («nevrotik qalpoqchasi» deb ataladi). Bunda ko‘pincha ko‘rish qobiliyati yomonlashadi: nigohni to‘plash qiyinlashadi, ko‘z oldida parda paydo bo‘ladi, tasvirning aniqligi pasayadi. Ko‘pchilik ko‘zda qum yoki tuman va boshda qo‘rg‘oshin ko‘rinishidagi noqulaylikdan shikoyat qiladi. Mushaklarning kuchli taranglashuvida ko‘pincha soch taraganda ham og‘riq paydo bo‘layotgandek tuyuladi. Yuz mushaklarining surunkali zo‘riqishi hissiy jihatdan bo‘shashishga imkon bermaydi, ba’zida hatto tabassum qilish ham og‘riqli.

Ruhiy toliqish belgilariga quyidagilar kiradi:

• diqqatni jamlash va eslab qolish bilan bog‘liq muammolar;
• oddiy muloqotda ham tez charchash;
• apatiya yoki hissiyotlarning pasayishi;
• atrofdagilarga nisbatan qiziqishning yo‘qolishi;
• ojizlik va mahkumlik hissi;
• sabrsizlik;
• doimiy ravishda mashg‘ulotlarni o‘zgartirish, ishni oxiriga yetkazishni istamaslik ^[3].

Asteniya patogenezi

Asteniya – bu organizmning energiya resurslarining kamayishi bilan bog‘liq har qanday holatga umumiy reaksiyasi. Uni universal himoya mexanizmi va moslashish usuli sifatida baholash mumkin. U simptomatik asteniyaga olib keladigan obyektiv buzilishlarda ham, psixogen asteniyaga olib keladigan taxminiy yoki xayoliy tahdidlarda ham ishlaydi.

Agar asteniya somatik kasallik, masalan, saraton kasalligi fonida yuzaga kelsa, uning rivojlanishi o‘smaning o‘sishi va parchalanishi, uning parchalanishi, immunitet reaksiyasi, doimiy stress va davolanishning nojo‘ya ta’siri bilan bog‘liq. Ba’zan asteniya belgilari o‘sma belgilaridan oldinroq paydo bo‘ladi.

Simptomatik asteniyaning kuchayishi asosiy kasallikning rivojlanishini yoki nevrologik buzilishlarning qo‘shilishini ko‘rsatishi mumkin. Va aksincha: agar somatik kasallik bartaraf etilgan bo‘lsa, asteniya belgilari kamayadi.

Psixogen asteniya odatda bemor o’zi anglamaydigan ichki nizolardan birlamchi psixologik himoyaga aylanadi. Yuzaga kelgan charchoq va boshqa alomatlarni tushuntirish uchun odam sababni organizmning holatidan izlaydi, bu esa asteniya belgilarining paydo bo‘lishiga olib keladi [7].

Astenik sindromning rivojlanish sababi hujayralarda energiya hosil bo‘lishi va undan foydalanish bilan bog‘liq jarayonlarning buzilishi, oksidlovchi stressning rivojlanishi va energiya almashinuvini tartibga soluvchi markaziy mexanizmlarning buzilishi hisoblanadi.

Asteniyada birinchi navbatda miya o‘zagi retikulyar formatsiyasining faolligi pasayadi. Bu markaz organizmning energiya resurslarini boshqaradi va stressga javobni tartibga soladi. Buning natijasida idrok va diqqat, uyqu va uyg‘oqlik sikli, umumiy va mushak faoliyati, vegetativ va xulq-atvor reaksiyalarining boshqarilishi buziladi.

Hujayralarda energetik jarayonlar buzilganda, serotonin va noradrenalin muvozanati buzilganda miya hujayralari neyrondan neyronga ma’lumot uzatuvchi mediatorlarga va moddalar almashinuvini boshqarishda ishtirok etuvchi neyropeptidlarga noto‘g‘ri javob bera boshlaydi. Natijada dastlab tormozlanish, so‘ngra ta’sirlanish jarayonlari susayadi, holat zo‘rayib borganida esa himoyalovchi chegaradan tashqari tormozlanish rivojlanadi.

Agar nevrologik yetishmovchilik uzoq vaqt davomida o‘tib ketmasa, asteniyadan tashqari, bemorda ruhiy buzilishlar, masalan, depressiya va xavotir buzilishi rivojlanishi mumkin, bu esa o’z navbatida asteniya belgilarini yanada kuchaytiradi.

Asteniyaning tasnifi va rivojlanish bosqichlari

Asteniyani keltirib chiqargan sababga qarab, kasallik 6 shaklga tasniflanadi:

• Ekzogen-organik asteniya – asosiy kasallik fonida, masalan, yurak-qon tomir kasalliklari, o‘tkazilgan infeksiya, og‘ir operatsiyalar va tug‘ruqdan keyin, lekin ko‘pincha saraton fonida rivojlanadi. Organizm kasallik bilan kurashib, o‘z imkoniyatlari chegarasida ishlagani uchun uning kuchi tezda tugaydi, holsizlik, kayfiyatning o‘zgarishi, uyqu bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘ladi.
• Psixogen-reaktiv asteniya – nevrasteniya va ortiqcha yuklama sindromi, ya’ni uzoq muddatli stress fonida organizmning charchashi bilan bog‘liq. Ko‘pincha doimiy moslashishga majbur bo‘lganlarda rivojlanadi: sinxron tarjimonlar, aviadispetcherlar, navbatchi shifokorlar. Bunday asteniyaga ega bo‘lgan odamlar charchoq, asabiylashish, o‘zini tuta olmaslik, aybdorlik hissi va parishonxotirlik bilan ajralib turadi. Ularni kunduzgi uyquchanlik va uyqusizlik bezovta qiladi.
• Konstitutsional asteniya – vegetativ asab tizimining tug‘ma buzilishi tufayli rivojlanadi. Bunday odamlarda ko‘pincha bosh aylanishi va hushdan ketish kuzatiladi, yurak urishi va terlash kuchayadi. Ular jur’atsizlik, passivlik va ta’sirchanlik bilan ajralib turadi. Arzimagan hissiy zo‘riqish ham ularni g‘azablantirishi mumkin.
• Astenik depressiya – sezilmasdan boshlanadi, sekin kechadi, yaxshilanish va yomonlashish davrlari bo‘ladi. Past kayfiyat bilan birga keladi, ammo sog‘inch, aybdorlik va umidsizlik hissi yo‘q. Inson passiv, tashabbussiz, yig‘loqi bo‘lib qoladi.
• Endogen asteniya – kompensatsiyalangan holda uzoq vaqt o‘zini namoyon qilmasligi mumkin, ammo tashqi omillar ta’sirida osongina kuchayadi. Ruhiy kasallik, masalan, shizofreniya bilan birga keladi va namoyon bo‘ladi. Boshqacha aytganda, shizofrenik va astenoid deb ataladi. Og‘riqli charchoq, asabiylashish va uyquning buzilishi bilan boshlanadi. Keyinchalik, hatto ozgina zo‘riqish, masalan, film tomosha qilish charchoq bilan birga bo‘lishi mumkin, tushkunlik hissi kuchayadi, boshda og‘irlik paydo bo‘ladi.
• Psixoaktiv moddalarni iste’mol qilish bilan bog‘liq asteniya – giyohvand odamlarda rivojlanadi. Psixostimulyatorlarni suiste’mol qilganda eng og‘ir kechadi. Bemorni tananing turli qismlarida simillagan og‘riq bezovta qilmoqda. Bemor uxlamoqchi bo‘lsa, ko‘pincha uxlay olmaydi, uxlab qolsa, uyqusi notinch bo‘ladi. Psixoaktiv moddalarni uzoq vaqt qabul qilish fonida uzoq muddatli depressiya rivojlanishi mumkin [1].

Ekzogen-organik asteniya ikkita shaklga bo‘linadi, ular bir xil darajada uchraydi:

• Funksional asteniya – organizmning o‘tkir stress va ortiqcha yuklamalarga vaqtinchalik javob reaksiyasi. Tug‘ruqdan keyin, o‘tkazilgan infeksiya va chegaradosh ruhiy kasalliklardan keyin, masalan, depressiya, tashvish va uyqusizlik fonida paydo bo‘lishi mumkin. Qaytuvchan xarakterga ega.
• Organik asteniya – surunkali kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lib, ba’zan bosh miya jarohatidan keyin va progressiv somatik kasallik fonida rivojlanadi. Ko‘pincha qon tomir kasalliklari va gipertoniya kasalligida yuzaga keladi.

Uzoq davom etishiga qarab, asteniya o‘tkir va surunkali bo‘ladi. Odatda, o‘tkir asteniya vaqtinchalik va funksional bo‘ladi. Surunkali xili esa, aksincha, ko‘pincha organik bo‘ladi va uzoq davom etishi bilan ajralib turadi.

Klinik va neyrofiziologik nuqtayi nazardan asteniyaning uch bosqichi (ifodalanganlik darajasi) ajratiladi:

1. Giperstenik asteniya (haddan tashqari jismoniy zo‘riqish) – yuqori sezuvchanlik va ta’sirchanlik, diqqatni jamlash muammolari va ish qobiliyatining pasayishi bilan tavsiflanadi. Shu bilan birga, zaiflik va kuchsizlik haqida shikoyatlar bo‘lmasligi mumkin.
2. «Jizzakilik zaifligi» bosqichi – yuqori sezuvchanlik saqlanib qoladi, tez holdan toydiradigan va ko‘pincha ko‘z yoshlari («ojizlik yoshlari») bilan tugaydigan qisqa muddatli jizzakilik xurujlari kuzatiladi. Diqqat va ish qobiliyati tez pasayadi. Bu bosqichda bemor faol ishlay boshlaydi, lekin tezda charchaydi.
3. Gipostenik asteniya («sof asteniya» bosqichi) – kuchning to‘liq pasayishi, barcha ruhiy jarayonlarning charchashi bilan ajralib turadi ^[14]. Kuchli mushak zaifligi bilan birga keladi: tana paxta bo‘lib qoladi, oyoqlarni harakatlantirish qiyinlashadi. Doimiy uyquchanlik, doimiy charchoq, tashabbussizlik va kuchsizlik tufayli odam ishga kirishib ketishi qiyin.

Asteniya asoratlari

Asteniyaning asoratlari sifatida uning klinik ko‘rinishlarining kuchayishini ko‘rsatish mumkin:

• ishtahaning pasayishi yoki yo‘qligi, hayz siklining buzilishi, potensiya bilan bog‘liq muammolar tufayli jismoniy charchash;
• ruhiy charchash, ko‘pincha depressiya rivojlanishiga va holdan toydiruvchi vahima xurujlari bilan bezovtalik buzilishiga olib keladi.

Asteniyada uyquning buzilishi ruhiy buzilishlarning rivojlanishi yoki takrorlanishiga olib kelishi va miya faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin: dastlab odam shunchaki e’tiborsiz bo‘lib qoladi, ammo vaqt o‘tishi bilan jiddiyroq buzilishlar paydo bo‘ladi, hatto kunduzi haddan tashqari uyquchanlik va uyqu xurujlari kuzatiladi. Agar muntazam ravishda kam uxlasangiz, depressiya, psixoz, insult va semirishga moyillik ortadi. Umuman olganda, uyqusizlik tufayli butun organizm zaiflashadi.

Astenik holatning o‘zi organizm uchun stress hisoblanadi, bu serotonin konsentratsiyasini pasaytirishi va avval noradrenalin va dofamin miqdorining keskin oshishiga, keyin esa ularning surunkali yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Ushbu neyromediatorlar darajasining o‘zgarishi va miyaning neyrotrop omili yetishmovchiligi gippokamp va miyaning boshqa sohalarida zaif neyronlarning atrofiyasi va parchalanishiga olib kelishi mumkin. Gippokamp atrofiyasi surunkali stress, chuqur depressiya, xavotir buzilishlari (ayniqsa PTSR) va miya tomirlarining yallig‘lanishida paydo bo‘ladi ^[1].

Asteniya diagnostikasi

Asteniyani qaysi shifokor davolaydi?

«Asteniya» tashxisi eskirgan hisoblanadi. Ko‘pincha u boshqa kasallik bilan birga keladi va asosiy kasallik doirasida davolanadi.

Holsizlik, lanjlik, tez charchash kabi alomatlar paydo bo‘lganda terapevt yoki umumiy amaliyot shifokoriga murojaat qilish kerak. U kerakli tekshiruvlarni tayinlaydi va asteniyaga sabab bo‘lgan asosiy kasallik aniqlanganda, tegishli mutaxassisga yo‘naltiradi.

Bosh og‘rig‘i, qo‘l va oyoqlarda zaiflik paydo bo‘lganda, sezuvchanlik, muvofiqlashtirish va mushak tonusi buzilganda, nevrologga murojaat qilgan ma’qul.

Agar asteniya stress, ruhiy shikastlanish, xavotir yoki depressiya fonida rivojlangan bo‘lsa, psixoterapevt yoki psixiatr maslahati talab qilinadi.

Surunkali yoki onkologik kasalliklarda davolovchi shifokorga, masalan, onkolog yoki kardiologga murojaat qilish kerak, chunki bu holda asteniya kasallikning kuchayishi yoki o‘smaning qaytalanishi belgisi bo‘lishi mumkin.

Anamnez yig‘ish

«Asteniya» tashxisi simptomlar asosida qo‘yiladi. Shuning uchun maslahat paytida shifokorga kayfiyatingiz, uyqu sifati, ishni bajarishdagi muammolar va odatiy mashg‘ulotlar haqida gapirish muhimdir. Shifokor aqliy va hissiy holatni baholaydi, bemor qanday sharoitda yashayotgani, kun tartibi qandayligi, oilada yoki ishda muammolar bor-yo‘qligi, qanday kasalliklarni boshdan kechirgani, operatsiyalar, jarohatlar va boshqalarni aniqlaydi.

Simptomlarning subyektivligi tufayli diagnostika turli xil testlar va so‘rovnomalar yordamida amalga oshiriladi, masalan:

• SAN shkalasi – o‘zini his qilish, faollik va kayfiyatni baholaydi;
• MFI ko‘p o‘lchovli charchoq so‘rovnomasi – umumiy charchoq, jismoniy va aqliy charchoq, motivatsiya va faollikning pasayishini baholaydi;
• bir o‘lchovli Chalder’s shkalasi – charchoq darajasini aniqlaydi.

Shuningdek, O. N. Rodinaning psixologik dezadaptatsiyani tashxislash so‘rovnomasi va A. G. Maklakov va S. V. Chermyanning «Moslashuvchanlik» ko‘p darajali shaxsiy so‘rovnomasi ham ma’lumot beradi.^[2][5]

Asteniyaning barcha belgilari bo‘lgan jadvallar o‘zini yaxshi ko‘rsatdi. Ular shifokorga so‘rov vaqtini qisqartirishga, bemorga esa uni bezovta qilayotgan barcha alomatlarni o‘tkazib yubormaslikka yordam beradi.

Og‘riq, uyqu buzilishi, zo‘riqish, asabiylashish, kayfiyatning o‘zgarishi kabi yondosh alomatlarni baholash uchun so‘rovnomalardan ham foydalaniladi:

• simptomlar ro‘yxati (CDC Symptom Inventory);
• og‘riq so‘rovnomasi yoki kompleks og‘riq so‘rovnomasi (KBO);
• og‘riqning vizual-analog shkalasi (VASH);
• Bek va Gamilton testi;
• vegetativ so‘rovnoma;
• uyqu so‘rovnomasi

Aqliy va jismoniy charchoq, uyqu buzilishi, shaxs o‘zgarishi, immunitet o‘zgarishlari, yurak-qon tomir tizimi muammolari va hissiy-motivatsion jarayonlarni xolisona baholash uchun quyidagilardan foydalaniladi:

• Burdon va Shulte testi, eslab qolish egri chizig‘i;
• da’vogarlik darajasi, monotoniya va motor rejalashtirish testi.

Sanab o‘tilganlardan tashqari, ko‘plab boshqa testlar va ularning turlari mavjud bo‘lib, ular doimiy ravishda takomillashtirilmoqda. Kerakli va eng dolzarb testni faqat shifokor tanlashi mumkin.

Instrumental va laboratoriya diagnostikasi

«Asteniya» tashxisini tasdiqlovchi maxsus tekshiruvlar mavjud emas. Ammo kasallikning somatik sababini istisno qilish uchun instrumental va laboratoriya tekshiruvlaridan o‘tish kerak.

Surunkali charchoqning yetakchi shikoyati bo‘lgan bemorlarni klinik baholash quyidagilarni talab qiladi:

• kasallik tarixini, shu jumladan qo‘llanilgan preparatlarni aniqlashtirishi;
• somatik, nevrologik, kognitiv va ruhiy holatning to‘liq diagnostikasini o‘tkazish;
• umumiy va biokimyoviy qon tahlili, qalqonsimon bez gormonlari va siydik tahlili o‘tkazish.

Qo‘shimcha tekshiruv odatda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• S-reaktiv oqsil (yallig‘lanish markeri), revmatoid omil va kreatinfosfokinaza (mushak fermenti) ga qon tahlili;
• yuqumli kasalliklarni tasdiqlovchi testlar, masalan, PZR (polimeraza zanjir reaksiyasi);
• yurak-qon tomir tizimini tekshirish (EKG, veloergometriya, Xolter monitoringi va yurak UTT);
• neyrovizualizatsiya (bosh miya MRTsi);
• uyqu apnoesini istisno qilish uchun polisomnografiya;
• miasteniyaga xos bo‘lgan nerv-mushak o‘tkazuvchanligidagi og‘ishlarni aniqlash uchun elektroneyromiografiya;
• immunologik testlar.

Qo‘shimcha ravishda tor mutaxassis, masalan, kardiolog, nevrolog, gastroenterolog yoki endokrinolog maslahati talab qilinishi mumkin.

Differensial diagnostika

Birinchi navbatda asteniyani o‘ta charchashdan farqlash lozim.

Haddan tashqari charchash	Asteniya
Vaqtinchalik fiziologik hodisa	Doimiy patologik jarayon
Kuchli zo‘riqishdan yoki uzoq vaqt kuchlanishdan keyin energiya zaxiralarining kamayishi tufayli yuzaga keladi	Energiya sarfi bilan bog‘liq muammolar tufayli rivojlanadi har doim ham kuchlanish bilan bog‘liq emas
Dam olgandan keyin alomatlar yo‘qoladi	Ta’tildan keyin ham simptomlar o‘tib ketmaydi
Shifokorga murojaat qilish kerak emas	Davolashni talab qiladi, chunki alomatlar surunkali, irratsional va yomon qaytariladigan bo‘lib qoladi

Shuningdek, asteniyani gipersomniya (kunduzgi uyquchanlik), ipoxondrik va depressiv nevrozdan farqlash kerak.

Onkologik kasallik fonidagi astenik sindromni Lambert-Iton sindromidan (LEMS) farqlash kerak. Bu kamdan-kam uchraydigan autoimmun buzilish tana, son va dumba mushaklarining zaifligi, artikulyatsiya muammolari, ko‘rishning buzilishi, sensor polinevropatiya belgilari va progressiv vegetativ disfunksiya bilan birga keladi: qo‘l va oyoq mushaklarining gipotrofiyasi, reflekslarning pasayishi, karaxtlik va chumoli o‘rmalashi.

Ayrisimon bez o‘smalarida miasteniya uchraydi, u yuklama paytida shikastlangan mushaklarning toliqishi va kuchayib boruvchi zaifligi bilan namoyon bo‘ladi. Klinik ko‘rinishdan tashqari, elektroneyromiografiya (ENMG) natijasi muhim diagnostik mezon hisoblanadi.

Gipotalamo-gipofizar soha o‘smalarida gipotalamik epilepsiya fonida umumiy mushak holsizligi xuruji ko‘rinishidagi panasteniya yuzaga keladi. Tashxisni bosh miya MRTsi va elektroensefalogramma (EEG) yordamida tasdiqlash mumkin.

Asteniyani davolash

Asteniyani davolashda yagona yondashuv mavjud emas. Odatda, u uzoq davom etadigan va murakkab bo‘ladi. Bunga quyidagilar kiradi:

• medikamentoz terapiya;
• psixoterapevtik ta’sir ko‘rsatish;
• fizioterapiya;
• rejimga rioya qilish.

Astenik sindromni davolashda kun tartibiga rioya qilish, yetarlicha uxlash va stress omillarini istisno qilish muhimdir. Uzoqroq dam olish, sharoitni o‘zgartirish, iloji boricha sanatoriy-kurortda davolanish maqsadga muvofiqdir. Hatto qo‘shni shaharga bir necha kunlik safar ham o‘zingizni yaxshi his qilishingiz mumkin. Shuningdek, uyda qulay muhit yaratish, tinch muhitda ishlash, toza havoda sayr qilish, jismoniy yuklamalardan voz kechmaslik va to‘laqonli ovqatlanish muhimdir. Taomnomada oqsil, sabzavot va mevalar yetarli bo‘lishi kerak.

Dori vositalari bilan davolash trankvilizatorlar, neyroleptiklar, neyroprotektorlar, adaptogenlar, beta-adrenoblokatorlar va antidepressantlarni o‘z ichiga olishi mumkin.

Maxsus bo‘lmagan dori-darmonlar bilan davolash quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

• antioksidantlar;
• S, V1, V5 («stressga qarshi vitamin»), V12, A, Ye, D vitaminlari;
• metabolitlar;
• nootroplar [13];
• kalsiy, magniy, rux va kaliy orotat preparatlari;
• jigar kasalliklarida asteniya belgilariga ta’sir qiluvchi gepatoprotektorlar;
• immunomodulyatorlar;
• qon tomir preparatlari;
• ginkgo biloba va jenshen asosidagi o‘simlik vositalari;
• kombinatsiyalangan preparatlar, masalan, polivitaminlar va sedativ vositalar.

Asteniyani davolashda turli xil yondashuvlar tufayli nospetsifik usullarning samaradorligini tasdiqlash qiyin: tadqiqot ma’lumotlari tarqoq va qarama-qarshi.

Psixoterapiya organizmning umumiy holatiga, aniqlangan nevrotik sindromlarga, asteniya sabablari va patogeneziga ta’sir qiladi. Nafaqat ratsional psixoterapiya, balki shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv, art-terapiya, meditatsiya va tanaga yo‘naltirilgan amaliyotlar ham yaxshi natija beradi.

Psixoregulyatsiya seanslari samarali. Ular nafaqat asteniyaning psixologik tarkibiy qismiga (xulq-atvor buzilishi, qo‘rquv, o‘ziga ishonchsizlik), balki kasallikning funksional tarkibiy qismiga, ya’ni astenik holatlar va bosh og‘rig‘i, yurak urishining tezlashishi, bosh aylanishi, havo yetishmasligi hissi, oshqozon, ichakdagi noqulaylik va boshqalar kabi vegetativ kasalliklarga ham qaratilgan.

Fizioterapevtik davolash usullaridan qarshi ko‘rsatmalar bo‘lmasa, suv bilan davolash, foto va aromaterapiya samarali bo‘lishi mumkin. Shifokor, shuningdek, davolovchi jismoniy tarbiya va massajni tavsiya qilishi mumkin.

Prognoz. Profilaktika

To‘g‘ri terapiya va rejimga rioya qilinganda prognoz yaxshi. Shuning uchun natija ko‘p jihatdan bemorning davolanishga bo‘lgan munosabatiga va kasallik sabablarini bilishiga bog‘liq.

«Asteniya» tashxisi bo‘yicha kasallik varaqasi, kechiktirish va armiyadan ozod qilish berilmaydi. Nogironlik faqat asosiy kasallik bo‘yicha belgilanadi.

Asteniyaning oldini olish vaqtni to‘g‘ri rejalashtirish, optimal mehnat va to‘laqonli dam olish sharoitlarini yaratishdan iborat. Ishda tanaffuslar qilish, toliqib qolmaslik, ruhiy va jismoniy kuchlarni tiklashga ko‘proq vaqt ajratish muhimdir. Yashash uchun ishlash kerakligini esda tutish, aksincha emas.

Jismoniy yuklama o‘rtacha bo‘lishi, ratsion esa sarflangan energiya hajmini to‘ldirishi kerak. Quyidagilar ham muhim:

• somatik kasalliklarni o‘z vaqtida davolash;
• stress paytida, ayniqsa tug‘ruqdan keyin o‘zini his qilishiga e’tiborli bo‘lish;
• o‘zingizga «o‘zingizni va tanangizni eshitishga,» «falokat signallarini» idrok etishga va o‘z vaqtida yordam so‘rashga imkon bering, chunki organizm har qanday holatda ham jismoniy yoki hissiy zo‘riqishga javob beradi va odatiy turmush tarzini o‘zgartirishga majbur qiladi.

Profilaktika uchun meditatsiya va nafas olishning stressga qarshi usullarini qo‘llash mumkin. Kineziologiya elementlari bilan har kuni 10 daqiqalik mashqlar yordamida hissiy stressni bartaraf etish mumkin [10].

Agar shifokorga murojaat qilish kerak bo‘lsa:

• uyqu buzilgan, bezovtalik, jahldorlik va g‘azab paydo bo‘lgan, atrofdagilar bilan o‘zaro munosabatlar yomonlashgan, zararli odatlar kuchaygan;
• ishga bo‘lgan munosabati o‘zgardi, o‘z holatini yengillashtira olmadi, zo‘riqishni yo‘qotmadi, bo‘shashish yoki holdan toyish hissidan xalos bo‘lmadi [9].

Stressli voqeani har kim har xil qabul qiladi. Zo‘riqqan vaziyatning organizm holatiga ta’sirini baholash uchun idrok etilgan stress shkalasidan foydalanish mumkin [8].

O‘zimizni, stressga javob berish usullarimizni yaxshiroq bilib, kuchli tomonlarimizga tayanish va sodir bo‘layotgan voqealarga samaraliroq moslashish imkoniyatiga ega bo‘lamiz.

Manbalar

1. Лебедев М. А., Палатов С. Ю., Ковров Г. В. и др. Астения – симптом, синдром, болезнь // Эффективная фармакотерапия. Неврология и психиатрия. — 2014. — № 1. — С. 30–38.
2. Ежова Н. Н. Настольная книга психолога-практика: руководство по использованию теории на практике. — Ростов н/Д: Феникс, 2011. — С. 85.
3. Бухановский А. О., Кутявин Ю. А., Литвак М. Е. Общая психопатология: пособие для врачей. — 3-е издание, переработанное и дополненное. — Ростров н/Д: Феникс, 2003. — C. 141–143.
4. Дюкова Г. М. Астенический синдром: проблемы диагностики и терапии // Эффективная фармакотерапия. Неврология и психиатрия. — 2012. — № 1. — С. 16–22.
5. Никифоров Г. С. Диагностика здоровья. Психологический практикум. — СПб.: Речь, 2007. — 950 с.
6. Шишков В. В. Психотерапия функциональных расстройств. Карманный справочник врача и психолога. — СПб.: Скифия, 2013. — С. 433.
7. Попов Ю. В., Вид В. Д. Современная клиническая психиатрия. — СПб.: Речь, 2002. — С. 196.
8. Старшенбаум Г. В. Психосоматика и психотерапия. — Ростов н/Д: Феникс, 2015. — С. 64.
9. Черепанова Е. М. Психологический стресс: помоги себе и ребёнку. — М.: Academia, 1996. — С. 89–90.
10. Леш М., Фердер Г. Кинезиология: от стресса к гармонии. — СПб.: Издательство Вернера Регена, 2009. — С. 103.
11. Стал С. М. Основы психофармакологии. Теория и практика. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2020. — С. 296.
12. Young P., Finn B. C., Bruetman J. et al. The chronic asthenia syndrome: a clinical approach // Medicina (B Aires). — 2010. — Vol. 70, № 3. — P. 284–292.havola
13. Кравченко И. В. Современное место ноотропных препаратов в терапии нервно-психических расстройств. — М.: ГОЭТАР-Медиа, 2015. — С. 78, 86.
14. Российское общество психиатров. Общая психопатология. [Электронный ресурс]. Дата обращения: 30.07.2021.
15. Committee on Sleep Medicine and Research, Board on Health Sciences Policy. Sleep disorders and sleep deprivation : an unmet public health problem. — Washington (DC): National Academies Press (US), 2006. — 425 p.havola

.