Surunkali charchoq sindromi

Axborot va ijtimoiy muhitning intensiv rivojlanishi insonning psixofizik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib kelyabdi va shu bilan fanga noma’lum bo‘lgan kasalliklarni keltirib chiqardi. Bunday buzilishlardan biri surunkali charchoq sindromi – doimiy charchoq hissidir.

Surunkali charchoq sindromi sabablari

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ushbu holatni kasallik sifatida tan olmaydi, ammo amaldagi Xalqaro kasalliklar tasnifida (XKT-10) o‘xshash alomatlar mavjud «Virusli kasallikdan keyingi charchoq sindromi» (kasallik kodi – G93.3).^[1]

Epidemiologiya

Kattalar orasida surunkali charchoq sindromining tarqalishi 0,006-3% ni tashkil qiladi, ammo barcha holatlarning taxminan 80% ida to’g’ri tashxis qo‘yilmay kelinadi. Surunkali charchoq sindromi bilan kasallanishning eng yuqori cho‘qqisi 40-59 yoshdagi faol yoshga to‘g‘ri keladi. Barcha yosh toifalaridagi ayollar bu kasallikka ko‘proq moyil bo‘lib, barcha kasallanganlarning 60-85% ni tashkil qiladi^[11].

Xavf omillari

Surunkali charchoq sindromi ko‘pincha megapolis aholisida uchraydi, chunki ularning hayot ritmi va faoliyat sohasi doimiy ruhiy-hissiy zo‘riqish va ko‘p vazifalilikni o‘z ichiga oladi. Xavf guruhiga kasbiy o‘sish, oila qurish va ta’minlash, ko‘plab maishiy masalalarni hal qilish, jamiyatdagi faol munosabatlar bilan shug‘ullanadigan, shuningdek, yuqori darajadagi kasbiy mas’uliyatga ega bo‘lgan odamlar kiradi. Bu omillarning barchasi kuchli ruhiy-hissiy zo‘riqishlarga va natijada asabiy buzilishlar va jismoniy zaiflikka olib keladi – bu surunkali charchoq sindromi rivojlanishining stressga bog‘liq gipotezasidir.

Surunkali charchash sindromining o‘ziga xos xususiyati shundaki, uzoq vaqt dam olgandan keyin ham uning asosiy belgilari saqlanib qoladi: na qisqa muddatli faoliyatni o‘zgartirish, na odatiy vazifalardan voz kechish muammoning ildizini bartaraf etishga qodir emas.

Etiologiyasi

Sindromning kelib chiqish sabablari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• turmush tarzining qoniqarsiz sifati – intensiv kundalik ritm, vaqtni noto‘g‘ri rejalashtirish, tanaffuslar va dam olishlarsiz uzoq muddatli aqliy yoki jismoniy faollik (jumladan, to‘laqonli uyqu, toza havoda sayr qilish va muhitni o‘zgartirishning yo‘qligi);
• noto‘liq ovqatlanish – aqliy qobiliyat, jismoniy faollik va hissiy barqarorlikni saqlash uchun juda zarur bo‘lgan vitaminlar va mikroelementlarni o‘z ichiga olgan muvozanatli ratsionning yetishmasligi;
• kasalliklar va betobliklar – surunkali kasalliklar, shu jumladan ruhiy buzilishlar organizmning resurslarini kamaytiradi, uning tiklanish va stresslarga qarshi turish qobiliyatini pasaytiradi;
• yomon atrof-muhit sharoitlari – zararli ekologik vaziyat insonning normal hayoti uchun noqulay muhit yaratadi, shuning uchun shaharlarda yuqori darajadagi ifloslanish va shovqin sindrom sonining ko‘payishiga olib keladi.

Sizda o‘xshash alomatlar aniqlansa, shifokor bilan maslahatlashing. O‘z-o‘zini davolash bilan shug‘ullanmang – bu sog‘lig‘ingiz uchun xavfli!

Surunkali charchoq sindromi belgilari

Surunkali charchash sindromida birinchi navbatda asab tizimi va organizmning umumiy mushak tonusi zarar ko‘radi. Bu regulyator markazlar nevrozining paydo bo‘lishi va mushak tolalari faolligini ta’minlovchi oqsillar yetishmovchiligi bilan bog‘liq. To‘plangan sut kislotasi tufayli mushaklarda zaiflik va og‘riq sindromi paydo bo‘ladi.

Jamiyatda surunkali charchoq sindromi – o‘ylab topilgan kasallik, uning belgilari esa – bemor tomonidan bo‘rttirib ko‘rsatilgan oddiy charchoq yoki hissiyotning namoyon bo‘lishi degan fikr mavjud. Biroq, ko‘plab klinik dasturlar shuni tasdiqlaydiki, sinaluvchilarning 30 foizida haqiqatan ham psixo-emotsional va jismoniy holatda jiddiy buzilishlar aniqlangan.^[8] Shuning uchun sindromning sinonimi «mialgik ensefalomiyelit» atamasi bo‘lib, u miyadagi yallig‘lanish jarayonini anglatadi, bu mushaklardagi og‘riq bilan namoyon bo‘ladi.

Sindromning namoyon bo‘lishi mutlaqo individual, ammo eng ko‘p uchraydi:

Alomat	Namoyon bo‘lish
Asabiy buzilishlar va depressiv holatlar	yuqori qo‘zg‘aluvchanlik, g‘azab va tajovuzkorlik bilan birga keladigan asabiylashish yoki odamning befarqligi va voqealarga javob bera olmasligi;
Ish qobiliyatining pasayishi	e’tiborning tarqoqligi, oddiy vazifalarni bajara olmaslik va buning oqibatida maishiy va kasbiy vazifalarga qiziqishning yo‘qolishi;
Immunitetning pasayishi	organizmning viruslarga nisbatan zaifligi, buning natijasida tez-tez infeksiyalar va shamollash kasalliklari yuzaga kelishi;
Xotirani biroz yo‘qotish	e’tiborsizlik va o‘zini yomon his qilish bilan izohlanadi;
Uyqusizlik va bezovta uyqu	asabiy qo‘zg‘aluvchanlik organizmning bo‘shashishi va uxlashiga imkon bermaydi, uyquning buzilishi hatto oy ko‘rish holatigacha yetib boradi, uyg‘onish esa kuchli charchoq holati bilan kechadi;
Sababsiz bosh og‘rig‘i	nuqtali, keskin, pulsatsiyalanuvchi bo‘lishi mumkin;
Mushak va bo‘g‘im og‘rig‘i	hatto ozgina harakat ham og‘riq hissiga olib keladi va bo‘g‘imlardagi noqulaylik biridan ikkinchisiga o‘tishi mumkin.

Surunkali charchoq sindromi diagnostikasida ham jismoniy, ham psixoemotsional simptomlar mavjudligi aniqlanadi. Ba’zi hollarda g‘amgin fikrlarning paydo bo‘lishi va quvonch keltiradigan odatiy harakatlardan voz kechish butun organizm faoliyatining sabab-oqibat buzilishlari zanjirining birinchi bo‘g‘ini bo‘lib xizmat qiladi.

Surunkali charchoq sindromi patogenezi

Kasallik kelib chiqish sabablari haqidagi ilmiy munozaralar uzoq vaqtdan beri to‘xtagani yo‘q. Ko‘pincha qo‘zg‘atuvchi omillar sifatida jismoniy va ruhiy zo‘riqishlar, ekologik vaziyat, insonning turmush tarzi va noto‘g‘ri ovqatlanish ko‘rsatiladi.

Sindromning virusli kelib chiqishiga alohida e’tibor beriladi. Bu nazariyaga ko’ra surunkali charchoq sindromi, gerpes, gepatit S, gripp, enterovirus, retrovirus, Koksaki, Epshteyn-Barr viruslari yoki zamonaviy fan tomonidan aniqlanmagan boshqa viruslarning natijasidir.

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, surunkali charchoq sindromida immunitet tizimining buzilishi kuzatiladi.

Kasallik patogenezi omillari quyidagilardir:

• yuqori jismoniy faollik natijasida sut kislotasining to‘planishi;
• immunokompetent hujayralar fenotipining o‘zgarishi – virusga qarshi antitanalar, endorfin va interferon darajasining oshishi, hujayralarimizni viruslar ta’siridan himoya qiluvchi tabiiy killerlar, ya’ni leykotsitlarning son va sifat ko‘rsatkichlarining pasayishi;
• to‘qimalarning kislorod bilan yetarlicha ta’minlanmaganligi;
• hujayra metabolizmining buzilishi;
• hujayralarda va umuman organizmda energiya almashinuvida ishtirok etadigan moddani sintezlaydigan mitoxondriyalar sonining kamayishi;
• ichak disbakteriozi.

Kolumbiya universiteti tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, surunkali charchoq sindromi bo‘lgan bemorlarning 90 foizida ichak ta’sirlanish sindromi kuzatiladi.

Niderlandiyaning Groningen universiteti qoshidagi Tibbiyot markazi mutaxassislari sindrom asosida gormonal nomutanosiblik – a’zoning normal ishlashi paytida qalqonsimon bez gormonlarining past faolligi yotishini taxmin qilishmoqda. Tahlil jarayonida qalqonsimon bez funksiyasi parametrlari, metabolik yallig‘lanish, ichak devorining butunligi va qalqonsimon bez funksiyasiga va/yoki yallig‘lanishga ta’sir qiluvchi ozuqa moddalari o‘rganildi.

Kasallikni tashxislashda adrenokortikotrop gormon (AKTG) va miyaning bitta yoki ikkala chakka bo‘lagi faolligining pasayishi, shuningdek, miya poyasining ko‘tariluvchi retikulyar formatsiyasining bostirilishi va umuman miyaning elektr faolligining o‘zgarishi aniqlanadi.

Surunkali charchoq sindromi tasnifi va rivojlanish bosqichlari

Surunkali charchoq sindromi nevrologik kasalliklar qatoriga kiradi. ^[5] Bu sohada tadqiqot ishlari davom etmoqda.

Klinik ko‘rinishlardan kelib chiqib, kasallikning ta’rifi doimiy ravishda o‘zgarib turibdi, shuning uchun u quyidagicha tavsiflangan:

• toliqish va holsizlik (Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari mezoni);
• yuklamadan keyingi zaiflik va charchoq (Kanada konsensusi mezoni);^[6]
• jismoniy zo‘riqishni ko‘tara olmaslikning tizimli kasalligi (AQSH Milliy tibbiyot akademiyasi).

So‘nggi ta’rif muqobil sifatida keng ko‘lamli tahlil asosida paydo bo‘ldi. Uning ta’kidlashicha, surunkali charchoq sindromi butun organizmga ta’sir qiladi va jismoniy yoki kognitiv zo‘riqishda, shuningdek, boshqa stress omillari ta’sirida kuchayadi.^[7]

Surunkali charchoq sindromining rivojlanish bosqichlarini aniq ajratish, uni qanday tashxislash ham muammoli. Ba’zi mutaxassislar bemorlarni so‘rov qilish asosida sindromni uning asosiy sabablari bo‘yicha tasniflash mumkin degan xulosaga kelishadi:

• surunkali asabiy charchoq – dastlab yengil asabiy buzilishlar yuzaga keladi, bu jismoniy faollikni, uyqu funksiyasini susaytiradi va asta-sekin mushaklar va bosh og‘rig‘iga olib keladi;
• uzoq muddatli jismoniy zo‘riqish bilan bog‘liq surunkali charchoq – dastlab bemor umumiy holsizlik va organizm tonusining pasayishini his qiladi;
• sindromning aralash turi – simptomlar parallel ravishda paydo bo‘ladi va rivojlanadi.

Surunkali charchoq sindromi asoratlari

Muammoga e’tibor bermaslik va to‘g‘ri davolanmaslik turli asoratlarga olib kelishi mumkin.

Mumkin bo‘lgan asoratlar sohalari	Asoratlar
Asab tizimi	⠀• o‘z joniga qasd qilish fikrlari paydo bo‘lishi ehtimoli bilan og‘ir depressiv holatlarning rivojlanishi ⠀⠀
Jismoniy holat	⠀• mushak atrofiyasi va suyak to‘qimalarining demineralizatsiyasi, ⠀⠀bu tayanch-harakat tizimining buzilishiga olib keladi ⠀⠀hamroh kasalliklar bilan; ⠀• xotira buzilishi va aqliy faoliyatning asoratlari; ⠀• muvofiqlashtirishning yo‘qolishi va hushdan ketish holatlari; ⠀• surunkali kasalliklarning kuchayishi.
Jamiyat bilan o‘zaro aloqa	⠀• jamoadagi normal muloqotga va shaxsning o‘zini namoyon qilishiga to‘sqinlik qiluvchi yuqori darajadagi asabiylashish va tajovuzkorlik; ⠀⠀• o‘zini kamsitish hissining rivojlanishi.

Uzoq vaqt o‘zini yomon his qilish va tushkun holatda bo‘lish insonning ham kasbiy, ham oilaviy munosabatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, bu nafaqat uning o‘zi uchun, balki jamoa va yaqinlari uchun ham muammoga aylanadi.

Surunkali charchoq sindromi diagnostikasi

Surunkali charchoq sindromini tashxislash yetarlicha muammoli, chunki simptomatika o‘ziga xos emas va boshqa ko‘plab kasalliklarga taalluqli bo‘lishi mumkin. Kompyuter yoki laboratoriya tekshiruvi yordamida qayd etilishi mumkin bo‘lgan obyektiv klinik ko‘rinishlar yo‘q. Shuning uchun axborot manbai bo‘lib asosan bemorning shikoyatlari xizmat qiladi.

Differensial diagnostika

Surunkali charchoq sindromi diagnostikasi ko‘plab tekshiruvlar o‘tkazish orqali mumkin bo‘lgan kasalliklarni istisno qilish zarurligi bilan qiyinlashadi:

• infeksiyalar;
• o‘sma jarayonlari;
• psixiatriya kasalliklari;
• emfizema;
• gipotireoz;
• qandli diabet;
• leykoz;
• volchanka;
• tarqoq skleroz;
• Alsgeymer kasalligi;
• Xojkin kasalligi

Surunkali charchoq sindromi psixiatrik patologiyalardan quyidagilar mavjudligi bilan farqlanadi:

• olti oydan ortiq davom etadigan holdan toydiruvchi toliqish;
• tanadagi og‘riq sindromi va uyquning buzilishi tetiklik va kuch-quvvatni tiklashga olib kelmasa;
• yuklamadan keyingi zaiflik va uzoq muddatli jismoniy faollikka qodir emaslik.

Sindromni aniqlashning tasdiqlangan metodologiyasi mavjud emas. Har bir klinika o‘z amaliyoti va hamkorlarining ilmiy tadqiqotlariga tayanadi, ammo umumlashtirilgan diagnostika varag‘ini ajratib ko‘rsatish mumkin [1]:

Sindromni tashxislash omillari	Tavsif
Asosiylari	– mehnatga layoqatsizlikka olib keladigan yashirin to‘plangan charchoq – uzoq muddatli jismoniy zo‘riqishdan keyingi holsizlik va haddan tashqari charchash ⠀- qisqa muddatli xotira bilan bog‘liq muammolar ⠀va/yoki diqqatni jamlash bilan bog‘liq muammolar – tomoqda qichishish hissi
Qo‘shimcha	– kasallikning yosh chegarasi ⠀ (o‘smirlik va 25-50 yosh) – grippga o‘xshash alomatlar ⠀ (umumiy holsizlik, mushaklarda og‘riq, isitma) – bosh aylanishi va ko‘z oldi qorong‘ilashishi – xavotir, affektiv buzilish, ⠀atipik depressiya
Xavf guruhi	– ayollar (kasallanganlarning taxminan 75 foizi) [9] – kasallik boshlanishining o‘rtacha yoshi – 29-35 yosh [9] – o‘smirlarda Epshteyn-Barr virusi keltirib chiqaradigan infeksiya – irsiy surunkali kasalliklar
Tadqiqotlar (majburiy)	– DePaul simptomlari so‘rovnomasi – leykotsitar formulali umumiy qon tahlili – eritrotsitlarning cho‘kish tezligini (ECHT) o‘lchash – C-reaktiv oqsilni (CRO) tekshirish
Tadqiqotlar (qo‘shimcha)	– simptomlar paydo bo‘lganda ortostatik test ⠀vertikal holatda hushning buzilishi ⠀ (yotgan holatda simptomlar o‘tib ketadi) -qon zardobidagi ferritin darajasini o‘lchash -glikirlangan gemoglobin uchun qon tahlili -toksinlar uchun siydik skriningi

Surunkali charchoq sindromi diagnostikasi uchun katta va kichik mezonlar

Ilgari Surunkali charchoq sindromi tashxisi uchun Kasalliklarni nazorat qilish markazi (AQSH) tomonidan 1988, 1991, 1992 va 1994-yillarda nashr etilgan mezonlar qo‘llanilgan bo‘lib, ular katta va kichik mezonlar majmuasini o‘z ichiga oladi.

Katta diagnostik mezonlarga quyidagilar kiradi: oxirgi olti oy ichida ilgari sog‘lom bo‘lgan odamlarda doimiy charchoq va ish qobiliyatining pasayishi (kamida 50%) va surunkali charchoqqa olib kelishi mumkin bo‘lgan boshqa sabablar yoki kasalliklarni istisno qilish.

Kichik diagnostika mezonlari:

• harorat 38°S gacha ko‘tarilganda;
• tomoq og‘rig‘i, qichishish;
• bo‘yin, ensa va qo‘ltiq osti limfa tugunlari va ayrim mushak guruhlarining og‘rishi;
• umumiy mushaklar zaifligi va bo‘g‘imlarda og‘riq, tez charchash;
• bosh og‘rig‘i;
• uyquning buzilishi;
• xotiraning pasayishi, yuqori asabiylashish, ruhiy tushkunlik, ongning chalkashligi, diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklar;
• bir necha soat yoki kun ichida simptomlarning rivojlanishi.

Kasalliklarni nazorat qilish markazining (AQSH) yangilangan tavsiyalarida SCHSni tashxislash uchun katta va kichik mezonlarga bo‘linish yo‘q.

Qaysi shifokorga murojaat qilish kerak

Surunkali charchoq sindromi belgilari paydo bo‘lganda, nevrologga murojaat qilish kerak.

Qanday tahlillarni topshirish kerak?

Simptomlari o‘xshash bo‘lgan kasalliklarni istisno qilish uchun quyidagi laboratoriya tahlillari qo‘llaniladi: qonning umumiy klinik tahlili va elektrolitlar, qon mochevinasi azoti, kreatinin, ECHT (eritrotsitlarning cho‘kish tezligi) va TTG (tireotrop gormon) darajasini aniqlash^[13].

Surunkali charchoq sindromini davolash

Har qanday davolashning birinchi vazifasi kasallik belgilarini yo‘qotish va ish qobiliyatini yaxshilashdan iborat. Surunkali charchoq sindromini davolash uchun umumiy qabul qilingan tavsiyalar hali mavjud emasligi sababli, shifokor bemorning muhim shikoyatlari asosida individual kursni tuzadi.

Terapiya asosan insonning yashash sharoiti va turmush tarzini o‘zgartirishga asoslanishi kerak. Dori-darmonlar bilan og‘riq sindromi va asabiy zo‘riqishni bartaraf etish mumkin, ammo harakatlar oqibatlarni bartaraf etishga emas, balki kasallikning sabablariga qaratilishi kerak.

Surunkali charchoq sindromini medikamentoz davolash

Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligining Immunologiya instituti va Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasining Farmakologiya institutidagi ko‘p yillik ishlanmalar uglevodorod asosidagi samarali dorilar guruhi – adamantanlarni yaratishga olib keldi. Bunday dorilarning ta’siri asab tizimi faoliyatini normallashtiradi, immunitetni mustahkamlaydi va gormonal boshqaruvni yo‘lga qo‘yadi.

Davolash jarayoni bir necha oy va hatto yillarga cho‘zilishi mumkin, ammo shifokor va bemorning stress omillariga qarshi kurashda organizmga har tomonlama yordam berishga qaratilgan birgalikdagi va o‘z vaqtida sa’y-harakatlari odatda ijobiy natija beradi.

SQO‘ni davolashda umumiy tavsiyalar

Faqat kompleks davolash samarali bo‘lishi mumkin. Umumlashtirilgan tavsiyalar quyidagicha ko‘rinishga ega:

• ish va to‘laqonli dam olish davrlarini almashtirgan holda kun tartibini qat’iy rejalashtirish;
• davolovchi shifokorning doimiy nazorati ostida bo‘lish;
• individual ehtiyojlarni hisobga olgan holda to‘laqonli va to‘g‘ri ovqatlanish tamoyillariga rioya qilish;
• davolovchi jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanish, suzish, umumiy uqalash;
• nafas olish organlarining surunkali kasalliklarini davolash, chunki bu organizmning kislorod bilan to‘yinishiga to‘sqinlik qiladi;
• yordamchi dori-darmonlar bilan davolash (tarkibida magniy, B guruhi va L-karnitin vitaminlari bo‘lgan preparatlar va boshqalar) ^[1]

SCHSda kognitiv xulq-atvor terapiyasi

Kognitiv xulq-atvor terapiyasi (KXT) insonning fikrlari va xatti-harakatlarini o‘zgartirish orqali noadaptiv hissiy reaksiyalarni tuzatishga qaratilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, KPT o‘tkazgan bemorlarda davolanish oxirida charchoq alomatlarining pasayish ehtimoli oddiy yordam olgan odamlarga qaraganda yuqori bo‘lgan: KPT guruhidagi odamlarning 40 foizi oddiy parvarishdagi 26 foizga nisbatan klinik yaxshilanishni ko‘rsatgan^[12].

Surunkali charchoq sindromi uchun fizioterapiya

SQXda ba’zan magnitoterapiya, lazeroterapiya va boshqa fizioterapevtik usullar qo‘llaniladi. Biroq, surunkali charchoq sindromida ushbu muolajalarning samaradorligi va xavfsizligi isbotlanmagan.

Prognoz. Profilaktika

Kasallikning oldini olish uning oqibatlari va asoratlari bilan kurashishdan ko‘ra ancha oson, shuning uchun surunkali charchoq sindromining oldini olish mustahkam sog‘liq va uzoq umr ko‘rishning garovidir.

Sindromning paydo bo‘lish tabiati va qo‘zg‘atuvchi omillarni hisobga olgan holda, o‘zingizni mash’um kasallikdan himoya qilishingiz kerak. Biz yashayotgan axborot muhiti va hayot ritmining to‘yinganligi har bir insonni quyidagilarga majbur qiladi:

• turmush tarzini o‘zgartirish – ishda ortiqcha toliqishga yo‘l qo‘ymaslik, tanaffuslar tashkil etish va dam olishni ta’minlash;
• o‘z ratsionini diqqat bilan kuzatib borish – ovqatlanishda oqsillar, yog‘lar va uglevodlarning muvozanatli tarkibi, shuningdek, vitaminlar va mikroelementlarning barcha guruhlari mavjud bo‘lishi kerak, bunda spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilmaslik va chekishni istisno qilish muhimdir;
• foydali jismoniy yuklamani amalga oshirish – sportning biron-bir turi, suzish, fitnes, raqs va shu kabilar bilan shug‘ullanish;
• salbiy ekologik omillar ta’sirini bartaraf etish – imkon qadar noqulay tumandan ko‘chib o‘tish yoki imkon qadar ko‘proq dam olish zonalariga borish;
• sevimli ishingiz yoki sevimli mashg‘ulotingiz bilan shug‘ullanish – bu hissiy bo‘shashishga yordam beradi va yoqimsiz fikrlardan xalos qiladi;
• o‘zini yomon his qilishning dastlabki belgilarida ixtisoslashgan shifokorga murojaat qilish, chunki hatto gripp yoki virusli infeksiya ham jiddiy asoratlar keltirib chiqarishi mumkin;
• qisqa muddatli ijobiy stressni boshdan kechirish – agar kundalik tashvishlar dam olish va bo‘shashish imkonini bermasa, boshqa shaharga ko‘chib o‘tish, ish joyini o‘zgartirish yoki ekstremal dam olish kabi uzoq vaqtdan beri jur’ati yetmagan orzuni amalga oshirishga harakat qilish mumkin.

Har bir inson nafaqat o‘z salomatligi, balki farzandlari va yaqinlarining salomatligi uchun, rahbar esa jamoadagi sog‘lom psixologik muhit va mehnat qonunchiligi normalariga rioya etilishi uchun mas’uldir. Ish joyida va oilada inson salomatligini saqlashga qanchalik ko‘p e’tibor berilsa, jamiyat shunchalik muvaffaqiyatli bo‘ladi va JSST tasniflagichiga «yangi davr» kasalliklari kamroq kiritiladi.

Manbalar

1. Международная классификация болезней 10-го пересмотра. Электронный справочник. 1990-2019. Дата обращения: 12.02.2019.
2. Giloteaux L., Goodrich J.K., Walters W.A., Levine S.M., et al. Reduced diversity and altered composition of the gut microbiome in individuals with myalgic ancephalomyelitis/chronic fatigue syndrome // Microbiome. — 2016.
3. Chronic fatique syndrome linked to Imbalanced Microbiome // Columbia University. Mailman school of public health. — 2017.
4. Ruiz-Núñez B., Tarasse R., Vogelaar E.F., Dijck-Brouwer D.A.J., et al. Higher Prevalence of “Low T3 Syndrome” in Patients With Chronic Fatigue Syndrome: A Case–Control Study // Front. Endocrinol. — 2018.
5. World Health Organization. International classification of diseases 11th revision for mortality and morbidity statistics (ICD-11 MMS). — 2018.
6. Carruthers B.M., Jain A.K., De Meirleir K.L., et al. Myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: clinical working case definition, diagnostic and treatment protocols. — 2003.
7. Institute of Medicine of the National Academies. Beyond myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: redefining an illness. — 2015.
8. BMJ Publishing Group Limited. Chronic fatigue syndrome / Myalgic encephalomyeliti. —2019.
9. Cairns R., Hotopf M. A systematic review describing the prognosis of chronic fatigue syndrome // Occup Med. — 2005; 55: 20-31.
10. Синдром хронической усталости / интервью с профессором Н.Г. Арцимович // Psychology OnLine.Net. — 2008.
11. Воробьева О. В. Синдром хронической усталости // Трудный пациент. — № 10, 2010.
12. Cognitive behaviour therapy for chronic fatigue syndrome // Cochrane, 2020
13. Stephen Gluckman. Синдром хронической усталости // MSD, 2018.

.